Başak KAMACI BUDAK
ESKİ CUMHURİYET İLKOKULU VE DİDİM’İN SİLİNEN HAFIZASI
Bazı yapılar sadece duvarlardan oluşmaz.
Onlar bir toplumun kolektif belleğidir.
Didim’in Cumhuriyet sonrası dönemdeki ilk okulu, Hisar Mahallesi’nde, Apollon Tapınağı’na komşu Tarihi Cumhuriyet İlkokulu işte bu yapılardan biri.
Mübadele ve Genç Cumhuriyet
1924 yılında Selanik’ten gelen mübadiller, yeni vatanları Didim’de kök salacaklardı.
Önce evlerini kurdular.
Tapınak çevresinde Rumlardan kalan taş evler, artık yeni hayatlara yuva olacaktı.
Sonra topraklarını işlediler.
İbadetlerini yapabilecekleri bir camiye ihtiyaçları vardı. Rumlardan kalan eski kiliseyi (Aya Yani/Aziz Yahya Kilisesi) camiye çevirdiler.
Ardından çocuklarının okuyacakları okula sıra geldi.
Kilisenin arkasında mübadele öncesi dönemde, kilise papazın kullandığı mevcut yapıyı 3 derslikli bir okula dönüştürdüler.
1928 yılından itibaren eğitim başladı ve okulun adını Cumhuriyet İlkokulu koydular.
Dedelerimiz, babaannelerimiz okulun ilk öğrencileri oldu.
Kuşaklar boyu aynı sıralar paylaşıldı.
Aynı bahçede çocuklar cıvıldadı.
Aynı zeytin ve çam ağaçlarının altında ip atlandı, çocukluk oyunları neşeyle kuruldu.
Bu yıllar aynı zamanda Genç Cumhuriyet’in okuma-yazma seferberliği başlattığı, gelecek umutlarının en taze olduğu yıllardı.
Küllerden Doğan Dayanışmanın Adı: İMECE
1945 yılında çıkan yangın sonrası tarihi okul kullanılamaz hale geldi.
II. Dünya Savaşı yılları.
Halk, devletin gelmesini beklemedi.
İmeceyi kurdu.
Taş taşıdı.
Harç yoğurdu.
Çocuklarını okulsuz bırakmadı.
Okul binası, 1986 yılında yine halkın desteğiyle bir onarım daha gördü: Çatısı yenilendi, kolon ve kirişlerle desteklendi ve bir kez daha imece kurularak Cumhuriyet İlkokulu sağlamlaştırıldı.
Bu yüzden, Tarihi Cumhuriyet İlkokulu’nun duvarlarındaki harçta sadece kireç değil; Didim halkının emeği, dayanışması ve çocuklarının geleceğine olan inanç var.
87 Yıl Sonra…Derin Sessizlik…
Ve tarihi İlkokul binası, 87 yıl binlerce öğrenci mezun ettikten sonra derin bir sessizliğe gömüldü.
2015 yılında, eğitim-öğretim faaliyetleri Efeler Mahallesi’nde yapılan yeni Cumhuriyet İlkokulu binasına taşındı.
2016 yılında Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından eski okul binasının koruma altına alınacağı duyuruldu. Binlerce yıllık Apollon Tapınağı’na komşu okul binasının, mübadele yılllarından kalan, Genç Cumhuriyet’in hafıza mekanlarından biri olarak korunmasına yönelik bu haber hepimizi sevindirmişti.
Ancak 2022 yılında bu kez binanın depreme dayanıksız olduğu için yıkılacağı haberi geldi.
Yeniden İmece Girişimi
2022 ve 2023 yıllarında, binanın niteliksiz yapı kategorisinde değerlendirilerek yıkılmasına karar verilmesi nedeniyle; 1928’den bu yana taşıdığı anı değerini yaşatmak amacıyla, Didimli Mübadillerin sivil toplum kuruluşu olan Didim Rumeli Kültürünü Yaşatma ve Dayanışma Derneği’nin o dönemki yönetimi bir girişimde bulundu.
Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Milet Müze Müdürlüğü ile iletişime geçerek, binanın onarımı için gerekli tüm sorumluluğu üstlenerek dernek adına kullanım hakkının verilmesini talep edildi.
Dosyalar hazırlandı, dilekçeler verildi ve rölöveler çizildi.
Amaç, yapıyı Didim’in önemli bir kültürel hafıza mekanı olarak korumak ve tarihi Cumhuriyet İlkokulu’nun arşivinin sergilendiği, kent kimliğinin korunmasına hizmet eden bir hafıza mekan olarak yaşatmaktı.
Ancak girişimler ya sonuçsuz kaldı ya da bu talebin fikri ve vicdani takibi yeterli düzeyde yapılamadı.
Camii de Kapanınca…
Kiliseden camiye çevrilen Hisar (Eskiköy) Camii 2020 yılında kapsamlı bir restorasyon gördükten sonra, 2022 yılında dış duvarlarında meydana gelen çatlaklar nedeniyle ibadete kapatıldı. (Bu ayrı bir yazının konusu olduğu için burada detaylarına girmeyeceğim.)
Cemaat, 2022 yılından sonra cami ile sırt sırta olan tarihi Cumhuriyet İlkokulu’nun binasını mescit olarak kullanmaya başladı.
Hasarlı Camii, Deprem Riskli Tarihi Okul Binası…
Sırt sırta vermiş iki önemli yapı, kültürel miras ve kent belleğimizin iki önemli izi…
Temmuz 2026 Didim Belediyesi Olağan Meclis Toplantısı’nda gündeme gelen bir konu…
4380 ada, 3 parselde, Tarihi Cumhuriyet İlkokulu’nun bahçesinde cemaatin ibadet ihtiyacının karşılanması için konteyner-mescit yapılması.
Onarım bekleyen tarihi cami,
Yıkımına karar verilen Tarihi Cumhuriyet İlkokulu…
Ve gelinen nokta…
Konteyner-Mescit.
Mesele Didim Belediyesi’nde konuşuluyor ama işlerin bu noktaya gelmesinin kurumsal sorumlusu Belediye değil elbette. Mecliste konuşulan konu, cemaatin ibadet yeri sorununu çözmeye yönelik bir “günü kurtarma adımı” sadece.
Hafıza Mekanlar
Üzücü olan, kentin adım adım yıkılan ve silinen hafızasına karşı gösterilen kayıtsızlık ya da farkındalık eksikliği.
Okulu yıkacak kepçe binayı değil; Didim’in çocukluğunu ve Cumhuriyet tarihinin eğitim seferberliğinin ruhunu enkaz altında bırakacak.
1945’deki yangın sonrası, tüm olanaksızlıklara rağmen imece usulü okulu yeniden ayağa kaldıran bir irade ve dayanışma ruhu vardı.
2026’da ise restorasyon bilgisi, kaynak ve teknoloji var. Ama kent bilinci ve hafıza yok.
Fransız tarihçi Pierre Nora’nın “Lieux de Mémoire (Hafıza Mekanları)” kavramı, tam da bu yapıları tarif eder.
Hafıza mekanları, yalnızca mimari varlıklar değildir. Bir toplumun ortak belleğini, kimliğini ve sürekliliğini taşıyan somut tanıklardır.
Cumhuriyet İlkokulu binası da bahçesiyle, ağaçlarıyla ve çevresiyle Didim için tam anlamıyla bu tanıma uyan hafıza mekanlarından biri.
Mesele eski bir okul binasının yıkılması değil…
Çünkü yapılar yeniden inşa edilebilir.
Ancak hafıza yeniden inşa edilemez.
Başak KAMACI BUDAK
06.07.2026